Kuran’da insanların iman konusundaki durumlarının farklılık gösterdiğine dikkat çekilir. Örneğin Hucurat Suresi’nin 14. ayetinde, “İman ettik” diyen Bedevilerden söz edilir ve henüz iman etmedikleri, yalnızca teslim oldukları açıklanır. Nitekim iman ettiğini söylemek tek başına yeterli değildir. Allah, insanların yalnızca iman iddiasında bulunmakla bırakılmayacaklarını, mutlaka sınanacaklarını belirtir .
Peki, Kuran’da Allah’ın dostları olarak tanımlanan kullar kimlerdir? Allah’ın dostu nasıl olunur? Allah, bu kullarını şöyle tanımlar:
“Bilesiniz ki, Allah’ın dostlarına korku yoktur; onlar üzülecek de değillerdir. Onlar iman etmiş ve takvaya ermiş olanlardır.”
Bu ayetlerde Allah’ın dostlarının iman etmiş ve takvaya ermiş kimseler olduğu açıkça bildirilir. Peki, takva sahibi olmak nasıl bir ahlakı gerektirir? Allah, Bakara Suresi’nin 177. ayetinde takva sahibi kullarının özelliklerini şöyle açıklar:
“Yüzlerinizi doğuya ve batıya çevirmeniz iyilik değildir. Ama iyilik, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, Kitab’a ve peygamberlere iman eden; mala olan sevgisine rağmen, onu yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyene ve kölelere veren; namazı kılan, zekatı veren ve söz verdiklerinde sözlerini yerine getirenler ile sıkıntıda, hastalıkta ve savaşın kızıştığı zamanlarda sabredenlerin tutumudur. İşte bunlar, doğru olanlardır ve takva sahibi olanlar da bunlardır.”
Görüldüğü gibi takva, insanın kendi nefsinin isteklerini değil, Allah’ın rızasını öncelikli tutması, sevdiği şeylerden Allah rızası için vazgeçebilmesi, malını ihtiyaç sahipleriyle paylaşması, sözünde durması ve en zor şartlarda bile Allah’a olan bağlılığını korumasıyla ortaya çıkan bir ahlaktır. Takva sahibi insan, yalnızca rahat zamanlarda değil, sıkıntı ve zorluklarla karşılaştığında da Allah’ın hoşnutluğunu arar, doğru bildiği yoldan ayrılmaz ve güzel ahlakından taviz vermez.
Kuran’ın bütününe bakıldığında, bu ahlakın temelinde Allah’a duyulan derin bir aşk ve bağlılık olduğu görülür. Hayatındaki hiçbir şeyi Allah’a duyduğu sevginin önüne geçirmeyen, O’na bütün kalbiyle bağlanan, O’nun hoşnutluğunu kazanma arzusunu hayatının en büyük önceliği haline getiren ve bu bağlılığı davranışlarıyla ortaya koyan bir mümin, veli ahlakına sahip olur. Böyle bir mümin, olayları ve insanları Kuran’ın bildirdiği gerçekler doğrultusunda değerlendirir ve Kuran ahlakını hayatının her anında ve her alanında yaşamaya gayret eder.
Kuran’da Allah’ın dostları olarak tanımlanan kullar, işte bu iman, takva ve bağlılık özellikleriyle öne çıkan kimselerdir. “Allah’ın dostları”, ayetin Arapçasında Evliyaullah olarak geçer. Evliyaullahtan olmak için insanın Allah’a tüm kalbiyle ve tüm samimiyetiyle bağlanması, şirkten bütünüyle arınması, O’nun rızasını her şeyden üstün tutması ve takva sahibi bir kul olmak için daimi bir kararlılık ve gayret göstermesi gerekir. Allah, inananların dostu olduğunu bir başka ayette şöyle bildirir:
“Allah, inananların dostudur, onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır…”
Araf Suresi’nin 196. ayetinde ise şöyle buyrulur:
“Çünkü benim velim, Kitab’ı (Kuran’ı) indiren Allah’tır. O, bütün salihlere velilik eder.”
İmanları kalplerine sağlam bir şekilde yerleşmiş olan insanların Allah’a bağlılıklarının gündelik hayatlarına nasıl yansıdığı da Kuran’da ayrıntılı biçimde anlatılır. Bu kişilerin tüm tercih ve davranışlarında Allah’a olan bağlılıkları açıkça görülür. Onlar için Allah’ın rızasını kazanmak her şeyden önce gelir. Allah, bu kullarını şöyle tanımlar:
“İnsanlardan öylesi vardır ki, Allah’ın rızasını ara(yıp kazan)mak amacıyla nefsini satın alır. Allah kullarına karşı şefkatli olandır.”
Allah’ın rızasını kazanmak için canını, malını ve her şeyini feda edebileceği bir anlayışla yaşamak, bu dünyadaki en büyük onur ve kazançtır. Dünya hayatını bu ulvi amaç uğruna yaşayan müminler, Allah’ın tarafında olan ve O’nun dostluğunu kazanmaya çalışan kullardır. Bir mümin için Allah’ın dostluğunu kazanmak, ulaşılabilecek en büyük mutluluk ve manevi mertebedir.
Bu ahlakın en belirgin özelliklerinden biri, nefsin isteklerine karşı koyabilmek ve Allah’ın rızasını kazanmak uğruna hiçbir fedakarlıktan kaçınmamaktır. Dilleri Allah’ı anarken davranışları da O’na olan bağlılıklarını aynı ölçüde ortaya koyar. Bir ayette, Allah’a duyulan derin teslimiyetin ve bağlılığın bir işareti olarak yüzdeki secde izinden bahsedilir:
“Onların alameti, yüzlerindeki secde izidir.”
Yüzdeki secde izi Allah’a olan aşkı ve teslimiyeti, Allah yolundaki kararlılığı, güvenilirliği; kısacası Müslümanlığın hayatın her alanında hissedildiği nurani hali simgeler. Bu manevi halin en belirgin göstergelerinden biri de zorluklar karşısında ortaya çıkar. Peygamberler ve onların izinden giden samimi müminler, tarih boyunca çeşitli zorluklarla karşılaşmışlardır. Bu zorluklar, onların Allah’a olan güvenlerini ve bağlılıklarını daha da arttırmıştır. Müslümanların düşman birlikler tarafından kuşatıldıkları sırada gösterdikleri tavır bunun önemli bir örneğidir. Kuran’da onların sözleri şöyle aktarılır:
“Müminler (düşman) birliklerini gördükleri zaman, ‘Bu, Allah’ın ve Resulü’nün bize vadettiği şeydir; Allah ve Resulü doğru söylemiştir’ dediler. Bu, onların yalnızca imanlarını ve teslimiyetlerini artırdı.”
Buna karşılık, kimi insanlar rahat zamanlarda güzel ahlaklı görünürken, çıkarları zarar gördüğünde farklı bir karakter ortaya koyarlar. İstedikleri gerçekleşmediğinde öfkelenir, başkalarını suçlar ve kendi menfaatleriyle çatışan bir durumla karşılaştıklarında saldırganlaşırlar. Kuran’da, yaşadıkları sıkıntı sırasında kendi canlarını düşünen ve Allah hakkında yanlış zanlara kapılan insanlardan şöyle söz edilir:
“Sonra kederin ardından üzerinize bir güvenlik (duygusu) indirdi. Bir uyuklama ki, içinizden bir grubu sarıveriyordu. Bir grup da canları derdine düşmüştü; Allah’a karşı haksız yere cahiliye zannıyla zanlara kapılarak: ‘Bu işten bize ne var ki?’ diyorlardı…”
Bu örnekler, zorlukların insanın iç dünyasındaki farklılıkları nasıl ortaya çıkardığını gösterir. Bir insanın Allah’a olan bağlılığı, yalnızca rahat zamanlarda söylediği sözlerle ölçülemez. Asıl belirleyici olan, şartlar değiştiğinde, beklentileri gerçekleşmediğinde ve sıkıntılarla karşılaştığında da Allah’a olan sevgisini ve güvenini aynı kararlılıkla sürdürmesi, hatta daha da derinleştirmesidir.
Allah aşığı, Allah’ı yalnızca kendisine nimetler verdiği, dualarını kabul ettiği veya hayatını güzelleştirdiği için değil, her şeyden önce Rabbi olduğu ve sevginin en büyüğüne layık olduğu için sever. Beklentileri gerçekleştiğinde şükreder, gerçekleşmediğinde de Allah’a karşı hüsnüzannını korur. Onun sevgisi, hayatının şartlarına göre değişen geçici bir duygu değildir.
Allah’a aşık bir kul, çevresinde olup bitenlere, insanlara, olaylara veya kendi menfaatlerine takılıp kalmak yerine, O’nun bildirdiği gerçekleri daha derinden anlamaya ve güzel ahlakını geliştirmeye odaklanır. Hastalandığında, imkanları azaldığında veya uzun zamandır beklediği bir güzelliğe kavuşamadığında da aşkla Rabbine yönelir ve O’ndan razı olur. Elbette sıkıntılarının sona ermesini ister, iyileşmek ve feraha kavuşmak için dua eder. Ancak olayların istediği şekilde sonuçlanmasını Allah’a duyduğu sevginin bir şartı haline getirmez. Sonuç ne olursa olsun, Allah’a aynı aşkla ve gönül huzuruyla yönelir; yaşadığı her şeyi O’na olan bağlılığını daha da derinleştirmek için bir vesile olarak görür.
Bu nedenle Allah’ın dostluğunu kazanmayı istemek, yalnızca üstün bir mertebeye ulaşmayı arzulamak değildir. Asıl olan, Allah’a karşı kalpte duyulan tutkulu aşkı yaşamaktır. Bu aşk, Allah’a her şartta bağlı kalarak, O’nu hiç unutmadan severek, her durumda O’nun hoşnutluğunu tercih ederek ve bu bağlılığı güzel ahlakla ortaya koyarak kendini doğal olarak gösterecektir. Allah’ın hoşnutluğunu kazanmayı isteyen Allah aşığı, son nefesine kadar bütün hayatını Rabbine derin bir aşkla yaşayacak ve O’nun huzuruna, Rabbinden razı olmuş ve Rabbi de kendisinden razı olmuş bir kul olarak varacaktır. Allah’ın bu kullarına müjdesi şöyledir:
“Ey mutmain (huzura ermiş) nefis! Rabbine, hoşnut edici ve hoşnut edilmiş olarak dön. Artık kullarımın arasına gir. Cennetime gir.”